Posts tagged “streektaal

Elitair Gronings

Tegenwoordig is het “in” om te generaliseren. Vaak wordt het gedaan om een eigen mening kracht bij te zetten om zo de zienswijze en het gedrag van anderen te bekritiseren. Generaliseren gebeurt vaak met de intentie om zich af te zetten tegen een zgn. bevoorrechte groep. Die wordt dan afgeschilderd als zijnde arrogant, geprivilegeerd en hooghartig. Hand in eigen boezem steken is er meestal niet bij.

Zo kwam ik het woord ‘elitair’ tegen in een journalistieke bijdrage over het GRN streektaalfestival in het Kielzog in Hoogezand. In het verslag werd kritiek geuit op de organisatie en de invulling van het festival.

Een aantal kritiekpunten die werden genoemd:

  • Het is een treffen van oudere mensen, het is een vergrijsde bedoening;
  • De meeste bezoekers staan ver af van wat er onder jongeren leeft, waardoor de jeugd niet wordt bereikt;
  • De tijd in de ‘Grunneger wereld’ staat stil omdat er geen aansluiting is met een breder, diverser, jeugdiger publiek;
  • Het is elitair om het festval in een theater te houden;
  • Taalpuristen bepalen wel even hoe je Grunnegs hoort te spreken.

De kritiek is deels terecht maar op een aantal punten ook generaliserend. Zo kun je vraagtekens zetten bij de suggestie dat een groot deel van het huidige publiek elitair zou zijn en voornamelijk bestaat uit taalpuristen. Dat ook het Gronings aan verandering onderhevig is valt niet te ontkennen. Maar dat wil niet zeggen dat ieder maar zijn eigen gang kan gaan. Daarbij moet er onderscheid worden gemaakt tussen de spreek- en de schrijftaal. Spreektaal kan verschillen. Schrijftaal is een ander verhaal. Respect en waardering hebben voor een taal impliceert dat er nagedacht is over eensluidende spellingsregels en grammatica.

Verantwoord bezig zijn met welke taal dan ook houdt dus in dat je de afspraken over spelling en grammatica hanteert. Dan heb je echt recht van spreken. M.b.t. het Gronings is lang niet iedereen zich hiervan bewust. En dat komt omdat onze streektaal al decennia lang op z’n gat ligt.

Kritiek daarop is terecht…….

Buurman Jan – lulleg

“Hest t ook lezen? Over dij man in Spanje dij zokzulf deur zien snikkel schoten het? Volgens mie kin dij t wel schudden om ooit nog as n Don Juan deur t leven te goan. Man, hou dom kin je wezen.”

Buurman Jan zat nog mor net of hai stak al van wale. “Kovvie?” vruig ik en schonk intied al zien kopke vol.

“Geern,” zee buurman Jan. “n Goie kop kovvie op de vrouge mörgen dut wondern. Traauwens, ik was lèstdoags aan t goegeln en dou las ik wat over t dunning-kruger effect. Dunning en Kruger kregen in t joar 2000 de Nobelpries veur psychologie. Om n laank verhoal kört te moaken: ze kwamen tot de konkluzie dat domme lu heur prestoatsies hoger inschatten as dat dij in waarkelkhaid binnen. Mor deur heur aigen domhaid binnen ze nait in stoat om heur verkeerde keuzes in te schatten. Körtom: domkoppen lopen van domhaid over van zulfverzekerdhaid. Desondanks zai je ze wel voak in veuraanstoande pozietsies. Veurbeelden zat, ja.”

“t Is wat,” zee ik. “Mor ja, t voutvolk loat ook ja veul te voak over zok hìnlopen, nee din?”

“Krek,” zee buurman Jan. “Kiek, dat overschatten van zokzulf komt veuraal in ‘hogere kringen’ veur. En omdat heur ondergeschikten bange binnen veur heur aigen pozietsie zeggen ze der niks van. Nee, t is slecht stèld mit de medemìns. d’Angst om te overleven zit ter goud in. En dat wordt ter tegenwoordeg al op jonge leeftied instampt. Wat dochst van aal dij lutje beudels dij liggend in de waige treust worden omdat heur olders zeggen dat heur toukomst der nait rooskleureg uutzugt en dat heur lèste uren sloagen hebben.

Mor goud, dit perbleem löst zok vanzulf op. Der kommen aal minder noazoaten, omreden t mannelk geslacht schient aal minder nuttegs te produseren. De vruchtboarhaid van de man bliekt mit ongeveer ain persìnt per joar òf te nemen. Tja, ik kin mie veurstellen dat dit veur lu dij zokzulf overschatten n dikke desepsie is. n Lul wordt op dizze menaaier n nul. Mor kom, ik stap weer noar mien aigen schat, mien Griet. En al zeg k t zulf: dij stap mout je nait onderschatten. Tjeu.”

Buurman Jan ging op huus aan. Òf en tou haar ook hai wat last van t dunning-kruger effect. Ach, zolaank hai zok mor nait in zien aigen raive schut.

Dat zol ja slim lulleg wezen….

Buurman Jan – licht

“Moi, kovvie kloar? Hest t licht nog aan ja. Denkst wel om dien stroomreken?” Buurman Jan meldde zok veur zien wekelkse kop kovvie.

“Tja”, zee ik, “in de tied dat de doagen körten en de nachten lengen mout ik ja wel even gebruuk moaken van kunstlicht om die onder t inschenken van dien kovvie recht in d’ogen kieken te kinnen,” zee ik.

“Dat is woar,” zee buurman Jan. “Mor dat gaait nait aaltied op. t Ligt ter mor aan of je mekoar t licht wel of nait in d’ogen gunnen. n Oplichter het bie mie gain krediet. En as k mien licht schienen loaten over n lichtmis din zit k laiver in t duustern.”

“Och, je mouten op zien tied wel wat lichten en swoaren kinnen,” zee ik.

“Mor nou wie t toch over “licht” hebben ja, ik heb lezen dat lu vrouger de noageboorte van n kou of n peerd ook “t licht” nuimden,” zee buurman Jan. “Dat hongen boeren boven in n boom omdat ze leufden dat t din mit heur jonkvee aal goud kommen zol. En as t dreuge was wuir t bruukt as wondplaaister.”

“Nou, dat is nij veur mie,” zee ik. “k Heb wel ais heurd dat je licht in de duusternis brengen kinnen. Net as n fietslanteern, as dij teminnend licht geft.”

“Zeg dat wel,” reageerde buurman Jan. “k Wil de lu nait geern de kost geven dij zunder licht rieden. Van dij lichtmizzen dij verwachten dat n aander heur in t duustern wel even bielichten zal. Mor ja, wèl ligt doar tegenwoordeg nou nog wakker van. Alhouwel, wie mouten der ook weer nait te lichtzinneg over wezen, want der wil toch gain aine n lanteernpoale zunder licht wezen. Kom, ik goa weer noar mien licht, mien Griet. Even kieken of ze vandoage ook licht aanbraand is. Tjeu!”

Buurman Jan ging op huus aan. Hai haar op zien menaaier weer zien licht schienen loaten over zien leefwereld. Der was licht zat, mor ook veul duusternis.

En dat mout je nait te licht opvatten…..

Buurman Jan – wolf

“Kovvie?”

“Tuurlek”, zee buurman Jan, “en as t kin mit n dikke snee kouke.”

“Nou, ik heb dit moal zulfgemoakte povvert veur die,” bood ik hom aan. “Bakt noar mien òl opoes resept,”

“Doar spij ik nait op,” zee buurman Jan. “Lekker man. Dat vaalt ter vast goud in noa n weke van niks aans as ellìnde. Der waren weer hail wat wolven in schoapsklaaier in de weer om ons laand onvaaileg te moaken.”

“t Kon inderdoad weer nait op,” beoamde ik.

“Nou wie t over wolven hebben, ja: wat veur wild dulden wie ainglieks in ons laand en houveul?” zee buurman Jan. “Wat is ainglieks reëeel in n laand mit 18 miljoun twijbainers. t Is toch bie de wilde knorhoanen òf as je joen hounder, schoapen, pony’s en vee achter hoge hekken en òfrasterns votstoppen mouten omdat dagdreumers deursloagen binnen. k Wor dörms van aal t getjaauwel over hou geweldeg t wel is dat ter wolven deur ons laand dolen. Nog even en wie kriegen t zulfde kaberet mit de lynx. Dij schient ook al onze kaande op te kommen.

k Wil nait veul zeggen, mor ons laand wordt aal meer n diktatuur van minderheden dij heur denkbeelden over heur hobby’s opdringen as d’ainege woarheden. Elke dag binnen der verongeliekte drammers bie t pad dij mit veul overlast aandern heur wil opleggen willen. Ik zeg die dit: Nederland is nait inricht veur dat soort ongelimiteerde fratsen.

En ze vergeten ain soort: heur aigen. Dat is de grootste veroorzoaker van de perblemen. Boetendes is t gezond verstand in heur kringen aal meer aan slietoage onderheveg. Ik zeg die dit: heur I.Q. lopt qua meugelkheden nait parallel aan d’ontwikkelns in onze tied. t Wordt hier doardeur aal meer n wildeboudel. t Duurt nait laank meer of ze stèllen wolven aan as schoapherders.

Kom, ik goa weer noar mien Griet. Even snakken over dien lekkere povvert. Mien Griet kinnende wil zai dien bakkunst overtrevven. k Zal nait tegen sputtern. Ik bring die wel n hompie. Tjeu!”

Buurman Jan ging op huus aan. Ik docht nog even noa over zien reloas. Der zat wat in. t Liekt ter inderdoad op dat de bere in ons laand lös is.

En dat nait bloots in en rond Hongerge Wolf……

Buurman Jan – swaart op wit

“Hest t ook lezen? n Swaart wichie uut Utrecht mag noa joaren traauwe dainst nait meer veur Swaarde Piet speulen. Heur van neture donkere hoedskleur paast nait in t ploatje van t bedrief dat ìnkeld mor meer waarken wil mit routveegpieten.”

Buurman Jan was, zo as elke weke, delezakt op zien proatstoule. “Nou, dat verwondert mie niks,” zee ik. “In Utrecht zitten nusten wokers. Kovvie?”

“Zeker,” zee buurman Jan. “Mor ik mout zo stoadegaan op pot van dat wokegedram. Dat soort volk staait op d’achterste poten as blaanken knötjes in t hoar hebben of n rastakapsel droagen. Dat nuimen ze t touaigen van aandermans kultuur. Ze binnen nait wies. Man, elke mentoal gemankaaierde blast tegenwoordeg n vaalze serenoade op n lekke loftrompet. Ik bin der kloar mit.”

“t Is n misvatten dat verkleuren d’oplözzen is tegen rasisme,” zee ik.

“Dat zeg ik,” zee buurman Jan. “k Was vrouger wel ais zo swaart as n Turk. Din brocht gruine zaibe d’uutkomst en din kreeg ik van t bounen n rooie kleur. Van aal dij kleuren bin k niks minder worden. Mor tegenwoordeg beland je mit zo’n vergelieken aan de schaandpoale of wor je insmeerd mit pek en veren. k Wil gain swaartkieker wezen, mor dizze ontwikkeln veurspèlt nait veul gouds.

Der binnen zulfs wokers dij heur dambrikken en schoakstokken in aandere kleuren vaarfd hebben. Ze kinnen t nait verkroppen as ze verlaizen van wit. Mor ik zeg die dit: wat swaart is mout je nait blaiken willen mit gekleurde argumenten. Kom ik goa weer noar mien Griet. Dij het ook wat mit swaart. Dij wil nog wel ains swaartgalleg wezen. Tjeu.”

En vot was Buurman Jan. Hai haar in wezen geliek. Lu mouten opholden mit t zok draaien en keren in t deur heurzulf geabsorbeerde leed en verdrait. Doar zol t wichie uut Utrecht vast ook nait raauweg om worden. En der binnen nou ainmoal mementen dat de kleur “swaart” negatief overkomt. Wat docht je van t swaarde schoap van de femilie dij as swaarthandeloar swaart geld verdainde en deur de plietsie aanholden wer.

Ze haren noamelk bewies: swaart op wit.

Buurman Jan – close up

“Moi, dou mie mor gaauw even n kop kovvie en n snee kouke. k Heb t nog drok vandoage. Mien Griet en ik hebben noamelk n nij bedriefke opricht.”

“Zo, en dat in dizze onzekere tied?” vruig ik.

“Nou kiek, wie zain meugelkheden,” zee buurman Jan. “Noar verwachten krigt elk te moaken mit n slim barre winter. Wie binnen der zeker van dat onze doulgroep wel ekstroa waarmte bruken kin. Kiek, der binnen vraauwlu dij heur erotisch kaptoal beleggen, mor mien Griet en ik pakken t aans aan. Wie hebben aandere kwaliteiten zal k mor zeggen. Mien Griet het sinds kört stemlezzen. Dij volgt ze op internet van Glìnne Grace. Dat schient n fenomeen te wezen. Dij loat zok overaal heuren en gelden.”

“Tou mor,” zee ik. “Wil dien Griet mit doun aan De Beste Zangers of zokswat?”

“Nee man, hou komst ter bie,” zee buurman Jan. “Dij Glìnne Grace leert mien Griet hou ze heur stem senzuail en uutdoagend bruken kin. Mien Griet wil noamelk akoestisch-erotisch-hostess worden. Zokswat dou je vanuut huus per telefoon. t Komt ter op dele dat je zo erotisch meugelk poesten en stìnnen. De bedoulen is dat lu aan d’aandere kaande van de liene der hait van worden en hormonoal op toeren kommen.”

“Nou, dat wordt vast n hotline. As dij mor nait oververhit rakt. Man, magst ter wel n braandbluzzer noast zetten,” zee ik nittjend.

“Heb de gugel der mor mit,” schamperde buurman Jan. “As ik over n week of wat man in bonus bin din piepst wel aans. Mor kom, ik goa op huus aan. Mien toak is om op beune n studiootje te knutern en dij din in te richten. Veur t dubbele tarief doun wie t noamelk ook via beeldtelefoon. En din wil t oog ook wat. Tjeu!”

t Was dudelk: buurman Jan haar der vertraauwen in. Ik vruig mie òf of hai en zien Griet wel de juuste personen waren veur dit soort meneuvels. Heur mazzel was wellicht dat n stem voak n vertaikend beeld geven kon.

Mor ik stèlde t mie al veur: n close-up van n stìnnende Griet…….

Buurman Jan – paddo’s

“Hest t ook mitkregen. Onze hoop veur de toukomst zit mit tonen in d’aaske. t Jonkgoud is depri en zugt de toukomst somber in. Doarom bruukt de jeugd aal meer verdovende middeln. Jonges en wichter waiten van veuren nait dat ze van achtern leven, omreden ze binnen aan de pillen en paddo’s. Ons noageslacht kin meer pilsoorten opnuimen as Nederlandse zangvogels.”

“Dat is nait best,” gooide ik der tussendeur. “Kovvie?”

“Och, dat is mor hou of je t bekieken,” zee buurman Jan onder t knikken. “Griet heur neefke Evertje het van t veujoar bie ons holtsnippers tussen de bozzerijen gooid. Ik zag van de weke dat ter overaal paddestoulen opkommen binnen. En gezain de seupele toustand van t jonkgoud denk ik dat mien paddo’s goud van pas kommen. Doar zit handel in zeg ik die. Kiek, as je de wereld veur n doedelzak aankieken liekt alles veul minder slim.”

“Der binnen inderdoad veul lu depressief,” zee ik. “Mor of dien paddestoulen helpen betwievel ik.”

“Nou, k was guster nog even bie Evertje en dij haar n schoaltje paddo’s op toavel stoan,” zee buurman Jan. “Dij stumper zat vanwege d’energiekrisis op n kroakstoule te kleumen mit op schoot n bordje mit doarop n kòlle gakbale. Hai zat te dubben over t perbleem of hai valen wol onder ain van de twij biologische geslachten ‘m’ en ‘v’ of dat hai vergendern wol noar n aandere letter. Dij wol dus ook aan de paddo’s. Mor kom, ik goa weer noar mien Griet. Wie willen dammeet onze paddo’s oogsten. Aankommen weke komt ter n bord in toene mit doarop:

Verroem t benul, vergeet de tied.

Neem paddo’s van Jan en Griet.”

“Paas mor op,” zee ik. “As je paddo’s eten gaait joen pokkel n aigen leven laaiden. t Wotter lopt joe din nait in de mond, mor lopt joe vanzulf in de boksem. En je goan dervan trippen. De waarken is bie elk verschillend. d’Ain wordt zo slap as n schuddeldouk, d’aander schit zok in de boksem en weer n aander spijt zok uut de noade.”

“Nou wees mor nait benaauwd,” zee buurman Jan. “Mien Griet en ik perbaaiern onze paddo’s vanoavend eerst zulf even uut. Tjeu.”

Vot was buurman Jan. Ik betwievelde of der ooit n bord in zien toene kommen zol. n Avvetìnsie in t Bokkeblad lag meer veur d’haand. n Raauwavvetìnsie:

Jan en Griet genoten as pensionado’s.

Ze bezweken lèstdoags aan heur paddo’s.

Buurman Jan – worrels

“Schenk mie mor gaauw even n kop kovvie in. k Heb hoast. Der lag net bie mie op t nachtkassie n waarkbraifke woarop ston dat ik veur elf uur de worrels in plakken snibbeld hebben mout.”

Buurman Jan zat te wachten aan de keukentoavel. “Tja, dat wordt din worrel-op-aan pizakken,” zee ik. Mor as t kloar bist kin je mit joen baaident wel mit worrelplakken betoalen.”

“Hol mie der over op,” reageerde buurman Jan toesterg. “Ik bin nait zo van dij worreltjederij. k Heb laiver pasta-varioatsies. Mor mien Griet is der stoapelgek op. Wie eten minimoal twij moal in de weke worrelprut. Vandoage dus ook.”

“Nou ja, zo òf en tou stamppot worrels kin gain kwoad. Woarom is dien Griet ainglieks zo’n worrelgek?” vruig ik.

“Nou kiek, ik heb lezen dat onderzuik uutwezen het dat foetussen tiedens de zwangerschop al reageren op d’eterij van de moeke.”

Buurman Jan ging der ais even goud veur zitten. Hai haar zok bliekboar verdaipt in de worrelmaterie.

“Kiek,” ging e wieder. “t Bliekt dat kool bie foetussen minder in trek is as worrels. t Is zulfs zo dat dij n soort van glimlach op t gezicht kriegen as moeke worrels eten het. At dij doarentegen kool din zagen d’onderzuikers proelderge gezichten. Man, man, wat ter toch ook nait aal onderzöcht wordt. Mor ik snap nou wel woarom swienen zo gek binnen op swienevreten. Dat kregen heur moekes ook.”

“Tja, mor doe waist nou ook woar dien Griet’s moeke gek op was,” zee ik. “Mor t kin netuurlek ook wezen dast heur veur t eerst trovven hest op n woensdagoavend, op worreloavend.”

“Joa man, heb de gugel der mor mit. Ik zit ter mit,” naarde buurman Jan. “Kom ik goa noar mien Griet. De worrels stoan vast al kloar in t worrelbakje. Tjeu.”

Buurman Jan zedde de zokken derin om bie huus te kommen en ik docht: as aal dij fanatieke veganistes nou handeg binnen din eten ze elke dag niks aans as worrel- en kooltjederij. En ze drinken in stee van wien en bier niks aans as smoothies en worrelnat.

Din hebben heur noazoaten alvast n steut in t veuren…..

%d bloggers liken dit: